AUTORRETRATO EN SANTIAGO DE COMPOSTELA, 1930

Acababan de soar as doce badaladas da Torre da Berenguela. Chovía lentamente sobre a cidade. Nun cuarto mal iluminado de estudante, un mozo gravaba con gubias pouco afíadas, dentadas, unha escena campesiña para un semanario revolucionario. Na mañá daquel mesmo xoves, apoiado nun muro do mosteiro de Santa Susana, onde polo ano 1100 se depositaran as reliquias da santa traídas de Portugal, fixera rápidos esbozos de campesiños, do gando que estes traían para vender, de cegos violinistas cos seus guías e de pintorescos charlatáns que ofrecían aos feirantes artigos de propiedades aparentemente indiscutíbeis.

A aquela hora o mozo estudante debería estar nunha clase da Facultade de Dereito, mais prefería ás leccións do sabio catedrático, as ensinanzas que deducía do mundo de feirantes do bosque pagán de carballos, que, había moito máis de mil anos, fora iluminado por unha estrela cristiá. De noite gravaba unha daquelas escenas da mañá. A luz da súa habitación atravesando a rúa iluminaba os húmidos liques e musgos, dourados e verde escuros, dun dos muros da catedral.

O mozo quería ser un pintor do pobo e un avogado do pobo. Un revolucionario polo común como o foron nesa cidade os burgueses de hai oitocentos e seiscentos anos atrás e os campesiños hai cincocentos. Soñaba ao fender a madeira. O guecho de cabelo castaño cubríalle os ollos. Se algún día tivese que saír de Compostela volvería novamente ao cabo dos anos.

Alí estaba o relevo de David baixo o arco da portada das Praterías que era o canon da súa arte. Quizais, se lle faltase sabedoría e habilidade, volvese para golpear coa súa cabeza a da estatua orante do Mestre Mateo como veñen facelo as xentes do pobo, ou, se lle faltase a saúde e a visión, acudiría á fonte da rúa do Franco con cuxa auga recobrou a vista o peregrino Franco de Sena.

AUTORRETRATO EN BOS AIRES, 1960

Nunha asoleada habitación dun departamento porteño un home maduro ocupa a súa soedade pintando e gravando figuras. Viviu bastante, viaxou, coñeceu moitas xentes e non sabe o que quere. Debuxou e pintou moito, escribiu ademais algúns libros e non sabe para que. Pinta, grava, escribe, para sí mesmo, indiferente ás modas e ao tempo. Acaban de dar as oito da mañá e está a traballar. De cando en vez deixa os pinceis e asómase a unha xanela que da ás vías dun ferrocarril que se estende pola cidade cara ao oeste.

Conversou con xentes sabias e grandes artistas, pero gustaríalle máis ter falado cos obreiros estranxeiros que colocaron os raís que está vendo. Os que se internaron por campos despoboados e atravesaron a inmensa planicie das pampas. Coñecer os segredos da súa inmigración e aprender da súa sabedoría popular herdada en vellos e remotos pobos. Moitos, con seguranza, foron soterrados xunto ás vías que colocaban e alí quedaron para sempre, sós, como viviron. Morreron cunha lonxana e estraña lembranza na mente.

En fronte do estudo, se a esta habitación onde traballo pódese chamar estudo, un ferroviario italiano ten a súa casa de madeira e zinc e unha pequena horta onde planta legumes e flores. A súa patria é agora a breve horta que labra nas horas de ocio. O pintor volvendo apenas o rostro ve á porta dunha casa da rúa Salguero, unha anciá solitaria, sentada nunha cadeira de palla amarela, que se distrae co paso da xente.

O cabelo do pintor veu encanecendo cos anos, mais continúa soñando cando pinta, ou cando debuxa e graba. Tíveralle gustado expresarse coa levidade de materia dun artista oriental ou dun miniador de apocalipse da súa estirpe e que un só trazo libre e espontáneo reflectise a vida dun rostro, dun froito ou dunha paisaxe. Sabe que outros artistas contemporáneos buscan medios contrarios, pero el non sabe a punto fixo cal é a súa época, o seu tempo, aínda que viva en 1960. Mentres tanto, cada día máis só, cre acercarse a aquilo que busca. Pensa que cando teña máis experiencia e idade quizais o atope.